ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਹੀਲੀਅਮ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਟੁੱਟੀ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜੇ

ਸਰੀ, (ਿਦਵਰੂਪ ਕੌਰ): ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਨੇ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਲੀਅਮ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਛਾਲ ਆਉਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਜਨਜੀਵਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਅਹਿਮ ਗੈਸ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ । ਹੀਲੀਅਮ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਰਮੁਜ਼ ਦੀ ਜਲਡਮਰੂ (Strait of Hormuz) ਪੂਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਲੰਘਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੱਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ । ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੀਲੀਅਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ‘ਨਾਜ਼ੁਕ ਖਣਿਜ’ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕੋਈ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੀਲੀਅਮ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਕਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਐਨਰਜੀ ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਹੀਲੀਅਮ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਲਾ ਕਤਰ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਕਤਰ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ । ਮੈਕਮਾਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡੀਗਰੂਟ ਸਕੂਲ ਆਫ ਬਿਜ਼ਨਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਹਿਰੂਜ਼ ਬਖਤਿਆਰੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਰਾਨੀ ਡਰੋਨਾਂ ਨੇ ਕਤਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਤਰ ਐਨਰਜੀ ਨੇ ‘ਫੋਰਸ ਮੈਜਿਓਰ’ (force majeure) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਲ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (LNG) ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਹੀਲੀਅਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਲਐਨਜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ (byproduct) ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਐਲਐਨਜੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਰੁਕਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਹੀਲੀਅਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਹੈ ।
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਖਤਿਆਰੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹੀਲੀਅਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਾਰਮੁਜ਼ ਦੀ ਜਲਡਮਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਰਾਮਦਕਾਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਹੀਲੀਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਓਟਾਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੁਰਾਲੀ ਮੁਰੂਗੇਸੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੈਸ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਰਟੀ ਗੁਬਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਜਗਤ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਲਾਜ਼ਮੀ’ ਤੱਤ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਉਪਕਰਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਾਇਓਜੈਨਿਕ ਕੂਲਿੰਗ’ (cryogenic cooling) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਿੱਲਤ ਕਾਰਨ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (NMR) ਮੈਗਨੇਟ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਐਮਆਰਆਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਮੈਗਨੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ।
ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹੀਲੀਅਮ ਯੂਜ਼ਰਸ ਗਰੁੱਪ (CHUG) ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਐਮਆਰਆਈ ਸਕੈਨਰਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਹੀਲੀਅਮ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਇਹ ਗੈਸ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਇਲਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢਾ (supercooling) ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ । ਹੀਲੀਅਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਮੈਗਨੇਟ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਕੈਨਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ 31 ਸੰਸਥਾਗਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ 320 ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੀਲੀਅਮ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ‘ਹੀਲੀਓਕਸ’ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਇੰਟੈਂਸਿਵ ਕੇਅਰ ਯੂਨਿਟਾਂ (ICUs) ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੀਲੀਅਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਗੈਲਫ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਐਨਐਮਆਰ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਮੀਰ ਅਲ-ਅਬਦੁਲ-ਵਾਹਿਦ ਨੇ ਵੀ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀਲੀਅਮ ਦਾ ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕੂਲੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹੀਲੀਅਮ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਠੰਢਕ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ । ਐਮਆਰਆਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਭਗ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।
ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੀ ਇਸ ਜੰਗ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਕੈਨੇਡਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਲੀਅਮ ਵਰਗੇ ਖਣਿਜਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ । This report was written by Divroop Kaur as part of the Local Journalism Initiative.