ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਖੇਡ

ਡਾ. ਮੋਹਨ ਬੇਗੋਵਾਲ
ਸੰਪਰਕ: 94637-28153
ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ (ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ) ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਲੇਖਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਰਚਨਾਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ, ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ, ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਕੀ ਮੈਂ ਜੋ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਸਿਰਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੈ?’’ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘‘ਕੀ ਮੈਂ ਲੇਖਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ?’’ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਵਾਕ ਬਣਾਉਣਾ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ’ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਛੋਟੇ ਕਦਮਾਂ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਕਸਰਤ ਹੈ। ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜੇ ਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਤੁਰੰਤ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਜਾਂ ਅਰਥਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ। ਜੇਕਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਡ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ, ਇੱਕ ਹੁਨਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ ਮਨ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹਰ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਾਕ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਕ ਜਾਂ ਪੈਰੇ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਦਲਦੇ ਰਹੋ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤਰਕਪੂਰਨ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨੀਂਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹੋ। ਕੱਲ੍ਹ ਇਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਕੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਡ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ?
ਜੇਕਰ ਜਵਾਬ ‘ਹਾਂ’ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬਤੌਰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸਹੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਹੋ। ਬਸ ਲਿਖਦੇ ਅਤੇ ਖੇਡਦੇ ਰਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।