ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ

ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ
ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜਾ ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ (Bio-electrical) ਅਤੇ ਜੈਵ-ਚੁੰਬਕੀ (Bio-magnetic) ਤੰਤਰ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਦੀ ਹਰ ਧੜਕਣ, ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਹਰ ਵਿਚਾਰ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਵੇਦਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਬਿਜਲਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।
ਜੀਵਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਜਲਈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ (Bio-electromagnetics) ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਲੋਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਰ ਜੀਵਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੋਡੀਅਮ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਕਲੋਰਾਈਡ ਵਰਗੇ ਆਇਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਬਿਜਲਈ ਵਿਭਵ (Electrical Potential) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬਿਜਲਈ ਅੰਤਰ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜੈਵਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਅਰਬਾਂ ਨਿਊਰਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਸਮੇਕਰ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਬਿਜਲਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰੁਕ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਤੁਰੰਤ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਕਾਰਡੀਓਗ੍ਰਾਮ (ECG) ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਐਨਸੈਫੈਲੋਗ੍ਰਾਮ (EEG) ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੈਸਟ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਠੋਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਬਿਜਲਈ ਊਰਜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੂਲ ਗੁਣ ਹੈ।
ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਕਿਰਿਆ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੰਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ, ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਬਿਜਲਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ, ਵਾਈ-ਫਾਈ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਪਲੱਬਧ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਹਤ ਖ਼ਤਰਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਐਮ.ਆਰ.ਆਈ. (MRI) ਤਾਕਤਵਰ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰੇਨਿਅਲ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਟੀਮੂਲੇਸ਼ਨ (TMS) ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਖਾਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤੰਤਰਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਪੇਸਮੇਕਰ ਦਿਲ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਿਜਲਈ ਉਤੇਜਕ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ।
ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਲਗਭਗ 86 ਅਰਬ ਨਿਊਰਾਨਾਂ ਦਾ ਜਟਿਲ ਜਾਲ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਚਾਰ, ਯਾਦ, ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਪੰਜੇ ਇੰਦਰੀਆਂ—ਦੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਛੂਹਣਾ, ਸਵਾਦ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਜਲਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦਬਾਅ ਦਿਮਾਗੀ ਤਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੈਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ, ਯੋਗ, ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ, ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨੀਂਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਿਜਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ, ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਪੁਰਾਤਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਊਰਜਾ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ‘ਆਭਾ’ (Aura) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਬਿਜਲਈ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਆਭਾ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਿਮਾਗੀ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਛਾਣ, ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਮੁਰੰਮਤ, ਸੱਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ, ਦਿਮਾਗ-ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਟਰਫੇਸ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਾਰਟ ਉਪਕਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਦਿੱਖ ਬਿਜਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਪਲ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ, ਹਿਲਣ-ਜੁੱਲਣ ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਇਸ ਊਰਜਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਊਰਜਾਵਾਂ, ਰਹੱਸਮਈ ਤਰੰਗਾਂ ਜਾਂ ਅਸਧਾਰਨ ਇਲਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਅਵੇ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਸਦਾ ਤੱਥਾਂ, ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜੈਵ-ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਸਰਹੱਦ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਕਸਰ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ।